Chân dung nhà văn một thời: Nguyễn Khải

Vương Trí NhànVTV
11:49' SA - Thứ bảy, 08/08/2015

Sống để làm nghề

Đầu năm 1968 mới chuyển về Văn nghệ quân đôi ít lâu thì tôi bị dạ dày hành cho một trận vài ngày. Bấy giờ cơ quan đang sơ tán ở Hương Ngải Thạch Thất, mọi người cùng ở trong một cái làng nên đến thăm nhau cũng dễ.Trong số những người đến thăm tôi lúc ấy có Nguyễn Khải, ông than thở dùm tôi :

–Thế này thì mày còn viết lách ra sao hở em ?

Tôi nhớ như chôn vào ruột cái câu bâng quơ ấy. Bởi tôi biết đó là tiếng kêu chân thành của một người hết lòng với nghề. Hình như với những người như Nguyễn Khải, tất cả cuộc đời là hướng vào việc sáng tác, nó là cái đích của đời ta lại cũng tức là điều duy nhất khiến ta thấy cuộc sống có ý nghĩa.

Nhìn lại các đồng nghiệp của mình, Tô Hoài từng nói rằng nếu không có cách mạng chắc chắn nhà văn A. thành quan huyện, nhà văn B thành giáo sư, chỉ riêng có riêng ông thời thế thay đổi thế nào chắc ông cũng chỉ chọn nghề văn.

Với Nguyễn Khải, cũng có tình trạng tương tự. Thỉnh thoảng ông lại nhắc chuyện hồi 27 –28 gì đấy cơ quan Trung ương Đoàn đã định đưa ông về chủ trì một ít công việc nhưng ông không nhận. Rồi một vài lần khác, vừa nghe tin được nhắm sẽ phụ trách chỗ này chỗ nọ, ông liền bắn tin từ chối. Bởi Nguyễn Khải chỉ thích ngồi trước trang giấy chăng ? Cái đó cũng đúng một phần. Nhưng tôi còn nhận ra một đặc điểm nữa: Sự khôn ngoan mà hầu như người đọc nào cũng cảm thấy khi đọc ông thực ra chỉ liên quan trong sáng tác. Trong đời sống hàng ngày ông cư xử với mọi người một cách khôn ngoan nhưng hờ hững. Ông chỉ thực sự chú ý tới ai đó khi người này lọt vào tầm ngắm có thể trở thành nhân vật của ông, tối thiểu cung cấp cho ông một ít chi tiết sẽ được dùng trong một truyện nào đó.

Những ai thích hợp với nghề

Những ngày đầu về sống trong một cơ quan với các nhà văn, điều khiến tôi ngạc nhiên hơn cả không gì khác là cách sống mỗi người một vẻ song nhìn chung đều là khôn ngoan khéo léo. Mối quan hệ giữa họ với nhau thật tinh tế, chỉ thoáng qua là người nọ hiểu người kia ngay. Không có cãi cọ. Chỉ có chấp nhận: anh ta là thế,vậy thì hãy để cho anh ta như thế. Dù có tham gia tích cực chống chủ nghĩa cá nhân như thế nào nữa thì mỗi nhà văn thực ra đã là một tuyên ngôn, một lời ủng hộ chắc chắn cho cái chủ nghĩa bất đắc dĩ ấy.

Nhà văn Nguyễn Khải

Năng khiếu

Mở đầu Xung đột tập I, in ra ở Nhà xuất bản Văn học 1959, có một đoạn tự bạch của nhà văn. Trong các lần xuất bản sau, đoạn văn này thường bị vứt bỏ, nhưng tôi cho rằng để hiểu Nguyễn Khải, nhất là để hiểu tiểu thuyết, nó là rất cần thiết. Xin trích mấy ý :

“ Tôi về thôn X. một thôn công giáo toàn tòng ở miền hạ huyện Nghĩa Hưng Nam Định vào cuối năm 1956. (…) Lúc đầu tôi chỉ có ý định viết một tập ghi chép. Nhưng trong khi ghi chép các nhân vật và thể hiện lên với nhiều vẻ phức tạp của nó, thì tôi gặp một khó khăn lớn là bản thân tôi cũng không lường được (Vương Trí Nhàn nhấn mạnh ) rồi đây những vấn đề đó sẽ giải quyết như thế nào, số phận các nhân vật đó sẽ giải quyết ra sao. Mà mọi sự bịa đặt đều chỉ có thể dẫn đến sai lầm, tôi mới tiếp tục viết thêm những tập sau nữa, hy vọng rằng trong quá trình nghiên cứu tôi sẽ tìm hiểu được những vấn đề đã đặt ra một cách toàn diện hơn.

“Theo tôi, đoạn văn này đã nói rất trúng cái tinh thần căn bản của tiểu thuyết mà một số nhà lý luận như M. Bakhtin, hoặc nhà văn như M. Kundéra nhấn mạnh: người viết tiểu thuyết không thể áp đặt cho cuộc đời những sơ đồ có sẵn. Mà phải tôn trọng nó, thấy nó là một cái gì nhởn nhơ trước mặt không dễ gì nắm bắt được, ngược lại phải lo tìm hiểu khám phá, đối thoại với nó. Và con đường đi tới để đi tới một cuốn tiểu thuyết như vậy hàm chứa trong nó cả những hứng thú lẫn những tai vạ có thể có.

“ Tuy vậy nay xem lại cả bốn tập viết rải rác trong hơn một năm thì thấy có nhiều vấn đề còn lơ lửng, con đường đi tới của một số nhân vật chính còn chưa rõ ràng …“. — Khi sách mang in, nhìn lại công việc đã làm, nhà văn 29 tuổi tiếp tục tâm sự bằng cái giọng đầy e ngại.

Song cái chỗ mà tác giả lo lắng đó lại chính là chỗ mạnh, là cái lý do làm nên sự hấp dẫn và chất tiểu thuyết củaXung đột.

Quyền được nói

Thử nhìn lại các bậc danh nhân trong lịch sử Việt Nam ( ví dụ nhìn lại danh sách những người có tên được đặt làm tên đường phố ở các thành phố lớn ), người ta không khỏi nhận ra một điều : danh nhân ở VN thường chỉ gồm hai loại, một là các nhà hoạt động chính trị, và một nữa là các nhà sáng tác văn chương. Thời trung đại đã vậy mà thời hiện đại cũng vậy. Lịch sử ở ta không có tên các họa sĩ các nhạc sĩ càng không có tên các nhà nghiên cứu khoa học. Vai trò trong xã hội rút cuộc thuộc về những người thúc đẩy quá trình lịch sử ( tổ chức chỉ huy ) và những người có khả năng dùng lời lẽ để tác động vào quá trình lịch sử đó. Một khi sự phát ngôn bằng phương diện văn tự trở nên quan trọng thì lẽ tự nhiên tên tuổi người đứng sau phát ngôn còn mãi với thời gian. Từ sau 1945, điều kiện lịch sử cũng tiếp tục quay theo cái vòng có sẵn đó.

Nghề liên quan tới người

Ở trên tôi vừa nói Nguyễn Khải sinh ra để làm nghề và đây có lẽ là một trong những người có thể làm chứng cho câu nói toàn thân đô thị nghệ mà con người nghề nghiệp thời nào cũng phải hướng tới. Điều oái oăm là ở chỗ một thời gian dài con người nghề nghiệp ấy ( dù đó bất cứ là nghề gì ) không ở vào trung tâm chú ý của xã hội. Bởi lúc đầu phong trào còn như là dòng sông, nó cuốn mọi người đi, Người ta không thích. Một thời gian dài cả xã hội sống theo nguyên tắc “ cỏ gianh “, người nào cũng sẵn sàng

Sự phân thân

Còn nhớ hồi ấy, sau khi nghe loại như Khải, Châu nói một hồi, Vũ Hùng bảo :

— Đúng là một lớp người mất hết lòng tin

Một cách hiểu về văn chương

Một nhà văn gọi là để được dấu ấn trong văn học thường đồng thời phải có một cách nghĩ riêng cách định nghĩa riêng về công việc của mình. Liệu đã có thể nói Nguyễn Khải đạt tới trình độ đó ?

Nhìn vào những phát biểu đây đó của Nguyễn Khải về nghề nghiệp thì quả là chưa có gì rõ rệt. Nhà văn bắt đầu viết nhiều viết khỏe vào khoảng từ 1957 1958 trở đi. Đấy cũng là một thời kỳ đặc biệt với nghĩa : sau câu chuyện Nhân vănhình như không ai cảm thấy cần bàn và muốn ngồi bàn bạc về sáng tác mà hầu như chỉ cung cúc bảo nhau đi và viết. Thói quen này kéo dài cho tới suốt những năm chiến tranh ( từ 1965 trở đi ). Bởi vậy, ngay trong những lúc trò chuyện riêng tư, cũng không mấy khi Nguyễn Khải kể với tôi về một quan niệm nhà văn cho rành rọt.

Chỉ theo như sự quan sát của tôi, thì viết văn với Nguyễn Khải tức là bắt trúng được một cái gì thuộc về đời sống tinh thần của xã hội nêu nó lên giữa thanh thiên bạch nhật buộc mọi người phải bàn tán.

Đối diện với xã hội

Thời chống Mỹ Nguyễn Khải đã thường được mời đến các cơ quan trường học nói chuyện.

Chất đàn bà :

Có lần ngồi với một đám ở cửa hàng cà phê, Khải bảo tôi đúng là một con mẹ đàn bà

Một thứ hàn thử biểu

Dù khi viết về nông thôn, khi viết về hải đảo, có một đề tài mà theo tôi thấy, được Nguyễn Khải theo đuổi liên tục, đấy là đời sống tinh thần của con người, niềm tin của con người. Hãy trở lại với các tác phẩm quan trọng đầu tiên của ông : Xung đột. Tôi còn nhớ mãi cái đoạn nhân vật Nhàn kêu lên đau khổ: tôi vừa muốn.

Mùa lạc là gì ? Nhớ một lần lên Điện Biên tôi không sao rời

Trong đời sống xã hội những năm 1956 trở đi đặc biệt quan trọng. Người ta không còn thơ ngây như những năm kháng chiến. Xuất hiện những cuộc đấu tranh chính trị…Chính những năm này Nguyễn Khải vào nghề. Và tôi cảm thấy toàn bộ nhân cách nhà văn của ông hình thành vào lúc đó.

Tôi không sao dứt bỏ nổi ý nghĩ rằng Nguyễn Khải đó là một thứ cốt cán. Anh cốt cán này thông minh có tài thời khác anh ta cũng lập nghiệp được nhưng thấy thời này dễ làm ăn, anh ta phất lên thật nhanh và thừa hiểu rằng sống bây giơ là uốn minh cho cho hợp thời. Lúc đầu là một sự ngây thơ, về sau anh cũng biết rằng như thế là không phải, nhưng quen mất rồi, liền sinh ra đủ thứ lý luận để ngụy biện.

Khi gặp những người tỏ ý hâm mộ văn chương mình, Nguyễn Khải thường kể lại quãng đường thơ ấu khi ở vào hoàn cảnh quẫn bách theo người mẹ vất vả kiếm ăn lần hồi đã có lúc tưởng không có cách gì sống nổi. Ông có ý thức trình ra với mọi người sự thành thạo của mình đối với những cuộc đời lam lũ vất vả, và cho rằng ngọn nguồn sáng tác của mình là ở chỗ đó.

Có lẽ cái thời điểm 1945 là một bước ngoặt rất đáng kể trong đời Nguyễn Khải. Cách mạng mang lại cho Nguyễn Khải sự đổi đời, Cách mạng lại chấp nhận cái lòng thù hận của ông với gia đình. Hơn thế nữa Cách mạng hứa hẹn rằng nếu chịu khó con người ta có thể có một sự nghiệp. Và một người đang cần nơi bấu víu về mặt lẽ sống như Nguyễn Khải lúc đó nhận thấy ở đây một lời hứa chắc chắn. Tôi cảm thấy nhiều năm về sau Nguyễn Khải vẫn nhớ lời nguyền của mình hồi nào đến mức không bao giờ muốn nghĩ khác.

Sống với hội đoàn của mình

Mối quan hệ với người cùng giới có lẽ là một cái gì đã được đặt ra với các nhà văn tiền chiến thế nhưng hồi đó nó không thể sâu sắc như bây giờ

Mối quan hệ với các nhà văn khác

Như đây đó Nguyễn Khải đã kể đâu đó, ông từng gặp gỡ và có thư từ đi lại với nhà văn Nguyễn Tuân từ hồi kháng chiến chống Pháp.

Nhưng cái riêng của Khải là

Tự ý thức của một nghệ sĩ

Khi tự xác định cho mình sẽ làm phê bình văn học, tôi sớm bắt đầu bởi một mong mỏi: Mình phải nói với người đọc rằng nhà văn là người thế nào họ làm việc ra sao, họ đọc sách đi thực tế ra sao. Tiếc thay rồi đó cũng chỉ là một mong mỏi hão huyền. Một người như Nguyễn Khải rất ngại khi thấy tôi có vẻ muốn “ dí mũi “ vào công việc của ông. Mà khi đã không thích cái gì thì Nguyễn Khải có cái cách từ chối rất phũ. Ông vỗ đít đứng dạy mỗi khi tôi có vẻ như muốn khai thác ông tìm ông để lấy tài liệu.

Thế nhưng trong khi tôi bắt đầu nản lòng thì hàng ngày những cuộc chuyện trò giữa tôi với nhà văn này vẫn tiếp tục.

Thế nào là một nghệ sĩ hiện đại ?

Câu hỏi này có thể đặt ra với nhiều người, nhất là loại như Nguyễn Huy Thiệp, nhưng trong số những người mà tôi biết rõ thì tốt hơn hết là nên dành cho Nguyễn Khải.

Theo tôi, đó vẫn phải là người có năng khiếu nhưng điều đặc biệt đó là người có một quan niệm mới về sáng tác con người của ý chí của nghị lực như Khải. Vừa căm giận vừa thèm khát sự sang trọng của gia đình quí tộc vừa có một chút gì tôn giáo vừa như là chẳng tin cái gì, cái gì cũng có thể phản bội. Rất hiểu tự do cá nhân nhưng đồng thời lại cũng biết rất rõ rằng căn bản của thời đại mới là đám đông rất mạnh và mình phải lẫn vào đám đông mà sống. Anh sáng cái gì cũng bộc lộ tuột ra ngoài và bong tối, cái gì cũng hàm chứa thay đổi nói theo chữ nghĩa của thời bây giờ không có ảo tương về sự tự do của mình, biết đặt mình vào phe nhóm đảng phái và nương vào đó mà tồn tại có một chút gì đó khỏe dữ rằn chớ không hề đồng nghĩa với yếu đuối bạc nhược, nếu là con hoang càng tốt

Một nghiên cứu sinh nhận xét Nguyễn Khải có vẻ hết lòng với người đọc ở từng tác phẩm cụ thể song thực ra lại chẳng hết lòng gì cả xem tác phẩm sau thấy ông đã không còn là người của tác phẩm trước.

Còn nhớ một cảm giác của tôi, ông Khải đi với ai cũng nồng nhiệt nhưng trong bụng ông đánh giá về người ta thì hoàn toàn khác hẳn.

Sự hay thay đổi có thể mang nhiều cái tên khác nhau : sự sang suốt, sự thực sự cầu thị, sự quay quắt. Điều quan trọng là ông Khải không coi đó là chuyện đáng xấu hổ mà ông lại tự hào về nó.

Sự phân thân trong con người

Anh Trần Đĩnh rất thích cái nhận xét sau đây của tôi :

-Các nhà văn khác thường nghĩ đến đâu viết đến đấy, còn Nguyễn Khải nghĩ cảm nhận cuộc sống một đằng mà viết là một đằng khác. Cảm nhận như một nghệ sĩ mà viết như một cán bộ.

Tại sao lại có hiện tượng như thế :

Lại nhớ ý của Ehrenburg : Với Tchekhov, vợ cả là nghề y còn vợ lẽ là văn chương. Còn với nhà văn bây giờ cái phần mới mẻ đặc biệt là chính trị. Văn chương vẫn là vợ bé, còn vợ cả là chính trị.

Nguyễn Khải đặc biệt nhạy cảm trong chuyện này. Ông biết mình phải viết như thế nào mới ra văn chương. Nhưng ông còn thành thạo hơn trong việc xác định viết như thế nào thì mới xứng đáng là văn chương thời nay, viết như thế nào thì mới được in.

Nguyên Ngọc một lần nào đó cắt nghĩa : Nguyễn Khải chỉ thông thạo mối quan hệ giữa văn chương và chính quyền mà lờ đi không chú ý mối quan hệ giữa văn chương và quần chúng nhân dân.

Cái cũ đi kèm với cái mới, nhưng điều đáng sợ ở Nguyễn Khải: Ông dùng tất cả cái hiện đại kia để thuyết minh cho những cái cổ lỗ, vì quyền lợi của mình ông tin vào nó một cách mù quáng, bản năng man rợ của ông được huy động nhân danh những gì thuộc về ánh sáng.

VTV
Nhà văn Nguyễn Khải
Nhà văn Nguyễn Khải
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,